Powrót

MARIA MARZENA KOZAR

 

Starostowie grabowieccy okresu jagiellońskiego
- studium prozopograficzne

 

 

SPIS TREŚCI

 

 

WSTĘP. 3

ROZDZIAŁ I. 6

URZĄD  STAROSTY  W  POLSCE OD XIV DO  XVIII  WIEKU.. 6

ROZDZIAŁ II. 11

FUNKCJONOWANIE STAROSTWA GRABOWIECKIEGO W XV - XVI WIEKU.. 11

ROZDZIAŁ III. 15

STAROSTOWIE GRABOWIECCY  Z RODZINY JASIEŃSKICH.. 15

ROZDZIAŁ IV. 20

RODZINA CIECISZEWSKICH STAROSTAMI GRABOWIECKIMI 20

ZAKOŃCZENIE.. 28

BIBLIOGRAFIA.. 30

ANEKS. 33

 


 

WSTĘP

 

 

                   Celem tego studium prozopograficznego będzie ukazanie działalności grodowego starostwa grabowieckiego należącego do ziemi bełskiej w XV i XVI wieku. Postaram się scharakteryzować funkcjonowanie tego starostwa w czasach jagiellońskich oraz ukazać rolę możnowładców pełniących  wówczas funkcję starostów.

                   Ramy chronologiczne pracy wiążą się z pierwszą wzmianką występującą w źródłach pisanych, dotyczącą funkcjonowania starostwa grabowieckiego. Została ona odnotowana w 1473 roku[1], chociaż należy przypuszczać, że starostwo grabowieckie funkcjonowało wcześniej, zapewne jeszcze w czasach przynależności ziemi bełskiej do Piastów mazowieckich. Dla ukazania roli rodziny Cieciszewskich w sprawowaniu urzędu starosty funkcjonowanie starostwa zostało poddane analizie
do końca czasów piastowania tego urzędu przez Jerzego Cieciszewskiego, czyli do roku 1616. Ostatni z Cieciszewskich, jak z tego wynika, zarządzał starostwem grabowieckim podczas panowania Zygmunta III.

                   Na pracę składają się cztery rozdziały. W rozdziale pierwszym, w oparciu o dostępną literaturę przedmiotu, ukazano genezę i przemiany urzędu starosty w Królestwie Polskim od XIV do XVI wieku. Rozdział drugi zawiera charakterystykę funkcjonowania starostwa grabowieckiego w czasach jagiellońskich. Przedstawiono tutaj zarówno specyfikę funkcjonowania urzędu starosty w ziemi bełskiej, jak i zakres kompetencji i sprawy związane z majątkiem starosty. Następne rozdziały – trzeci i czwarty – stanowiące właściwie drugą część pracy, zawierają omówienie działalności dwóch rodzin, które sprawowały urząd starosty grabowieckiego od II poł. XV w.  do początku w. XVII. Zastosowawszy metodę prozopograficzną starałam się przedstawić sylwetki poszczególnych przedstawicieli rodzin Jasieńskich i Cieciszewskich, którzy pełnili funkcję starosty, czyli namiestnika królewskiego. Na miarę możliwości, które dawały mi dostępne herbarze i biogramy w ,,Polskim Słowniku Biograficznym” oraz niezwykle cenna praca ,, Urzednicy woj. bełskiego i ziemi chełmskiej” autorstwa H. Gmiterka i R. Szczygła[2]. Starałam się ustalić dane dotyczące pięciu starostów grabowieckich okresu jagiellońskiego. Z podanych wcześniej przyczyn rozszerzyłam jednak te ramy czasowe. Sporządzone biogramy są próbą odpowiedzi na pytania, z jakich rodzin starości pochodzili, gdzie studiowali,  jakie były początki ich kariery politycznej, jakie urzędy sprawowali przed objęciem starostwa i w jego trakcie, jakim dysponowali majątkiem oraz co wiadomo o ich działalności gospodarczej, potomstwie i koligacjach.

                   Podstawę mojej pracy stanowiły źródła drukowane
i opracowania. Jeśli chodzi o pierwsze, to wykorzystałam ,,Lustrację województwa bełskiego z lat 1564-1565”, ,,Volumina legum”[3]. Do charakterystyki urzędu starosty w Polsce oraz omówienia funkcjonowania starostwa grabowieckiego wykorzystałam dostępną mi literaturę przedmiotu. Były to prace S. Kutrzeby[4], J. Bardacha[5], A. Gąsiorowskiego[6], Z. Góralskiego[7] a także studium A. Gruszki o starostwie chełmskim[8]. Dzieje starostwa grabowieckiego opisałam w oparciu o prace M. Stankowej[9], H. Stamirskiego[10], A. Swieżawskiego[11] i M. Horna[12]. Spis skrótów przejęłam ze wspominanego już tomu ,,Urzędników dawnej Rzeczypospolitej XII – XVIII wieku” dotyczącego ziemi chełmskiej i województwa bełskiego[13]. Noty biograficzne dotyczące kolejnych możnowładców pełniących funkcje starostów grabowieckich opracowałam w oparciu o herbarze[14] i biogramy  w Polskim Słowniku Biograficznym.”[15] Pozostałe opracowania wykorzystane w pracy zostały wymienione w bibliografii. Serdecznie dziękuję panu profesorowi Ryszardowi Szczygłowi za konsultacje merytoryczne.

 


ROZDZIAŁ I

 

URZĄD  STAROSTY  W  POLSCE
OD XIV DO  XVIII  WIEKU

 

         Powstanie urzędu starosty na ziemiach polskich sięga czasów Wacława II, który wzorując się na Czechach ustanowił w poszczególnych ziemiach swoich namiestników, mających pełną władzę administracyjną
i wojskową. Namiestnicy ci nosili miano starostów (capitanei)[16]. Powołanie nowego urzędu związane było z tendencjami zjednoczeniowymi państwa. Zaistniała potrzeba działalności sprężystej administracji lokalnej,
która działałaby w interesie władcy. Miała ona opanować opozycję możnowładców, zapewnić bezpieczeństwo wewnętrzne oraz wzmocnić obronność kraju. Specyfika warunków jednoczącego się państwa sprawiała, że władca nie mógł już osobiście zarządzać wszystkimi dzielnicami,
co było możliwe w czasie rozbicia dzielnicowego.[17]  Wobec tego zadań tych nie mogli spełniać wojewodowie ani kasztelanowie, gdyż sami wywodzili się z lokalnego możnowładztwa.[18]

Wraz z modelem urzędu przyjął się u nas łaciński termin ,,capitaneus”- odpowiednik czeskiego ,,hejtman” – znaczący ,,dowódca”. [19]Podczas rządów Władysława Łokietka poza tym określeniem były używane inne – gubernator, rector, tutor i provisor.[20] Termin ,,starosta” wystąpił dopiero w przywileju koszyckim i oznaczał zastępcę władcy wykonującego władzę posiadaną przez króla bądź księcia. [21]

                   Warto wspomnieć, że Wacław II powołał najpierw starostę
w Małopolsce, dopiero później w takich dzielnicach jak Wielkopolska, Ziemia Łęczycka i Sieradzka, Kujawy i Pomorze.[22] Natomiast Władysław Łokietek ustanowił starostów we wszystkich ówczesnych dzielnicach
z wyjątkiem Małopolski, gdyż jako władca sam tam stale przebywał.[23]

                   Podstawową funkcją starosty był zarząd terytorium, na którym występował jako namiestnik króla i dlatego nazywano go ramieniem królewskim (brachium regiae). Stanowisko starosty określały najlepiej statuty wielkopolskie Kazimierza Wielkiego, według których ,,za zranienie lub wydobycie miecza w obecności starosty winny podlegał takiej karze, jakby przestępstwa te były dokonane w obliczu króla.”[24]  Początkowo starosta wykonywał w zastępstwie króla wszystkie funkcje z wyjątkiem wydawania przywilejów – zarówno jednostkowych, jak i ogólnych.[25]

                   Do kompetencji starosty, poza sprawowaniem władzy w imieniu króla, należało także sądownictwo. Odbywało się ono na zwoływanych przez starostę wiecach. Obronności kraju namiestnik króla służył przez powoływanie rycerstwa na wyprawę i doprowadzanie go do władcy bądź prowadzenie go do boju. W razie niebezpieczeństwa najazdu mógł on powołać pospolite ruszenie prowincji lub ziemi. Jednakże u schyłku XIV w. prawo to zastrzeżono wyłącznie dla króla.[26] Miał on również prawo egzekucji, czyli zmuszania opornych do posłuszeństwa oraz obowiązek chwytania przestępców.[27] Starostowie zatwierdzali wybory rajców w miastach królewskich, mieli duży wpływ na ich powoływanie. Widoczne było to zwłaszcza w mniejszych miastach, gdzie wybory stanowiły właściwie formalność. Często sami mianowali rajców. Można zatem stwierdzić, że w mniejszych miastach decydujący był wpływ starosty lub pana miasta, natomiast w większych samorządu.[28] Obowiązkiem starosty było też sądownictwo nad sołtysami i wójtami tam, gdzie nie powstały sądy leńskie (Kujawy, Ruś).Natomiast w zakresie administracji skarbowej należało do starosty ściąganie podatków.
Na przełomie XIV i XV w. starostowie uchylali się od tego obowiązku i robili to specjalni poborcy wyznaczani przez sejmik.[29] Na skutek kryzysu ustroju grodowego i pozycji kasztelanów król przekazał starostom grody i zarząd majątkiem królewskim. Nie było to jednak zasadniczym atrybutem władzy starosty. Kutrzeba tłumaczy to potrzebą chwili. Mianowicie uważa, że w ten sposób zagospodarowano spuściznę po kasztelanach. Dlatego o urząd ten oparto również organizację grodów i majątku króla.[30] Pozostającym pod zwierzchnictwem starostów zamki (grody) zarządzane były przez podporządkowanych im urzędników – burgrabiów.[31]

                   Przy wyborze starostów ,,nie obowiązywała zasada osiadłości w ziemi”.[32] Jednakże starostami mogli być tylko Polacy urodzeni w Koronie. Było to zastrzeżone w przywileju koszyckim i powtórzone po obiorze Jagiełły w przywileju piotrkowskim (1388). W momencie wstępowania na tron obcej dynastii miało to na celu obronę narodowości polskiej przed przejęciem ważnych stanowisk państwowych przez obcych.[33]

                   Nie we wszystkich dzielnicach kraju powoływano starostów na tych samych zasadach. Początkowo w Wielkopolsce był jeden starosta (od r.1310), później istniało dwóch starostów (osobno w województwach poznańskim i kaliskim). Zmieniło się to po odsunięciu od władzy starościńskiej w Poznaniu Maćka Borkowica, natomiast w Kaliszu Przecława. Byli oni przywódcami feudałów wielkopolskich (1352). Od tej pory w Wielkopolsce utrzymywał się jeden starosta, zwany starostą generalnym (capitaneus generalis). Drugim starostą generalnym był starosta ruski (od 1352r.), trzecim podolski ( XVw.), czwartym zaś – tylko per analogiam, bo o odmiennych kompetencjach władzy – krakowski.[34]
W Małopolsce starostowie otrzymali władzę nad poszczególnymi grodami, nie nad całymi dzielnicami, jak miało to miejsce w Wielkopolsce. Każdy z nich administrował swoim powiatem.[35]  Taki rodzaj starostw nazywano grodowymi.[36] Jednakże od XVI w. wszystkich starostów zaczęto nazywać grodowymi. Wyjątkiem byli tzw. tenutariusze (łac. tenuta – dzierżawa). Zarządzali oni dobrami królewskimi jako dzierżawcy. Takie starostwa nazywano niegrodowymi, ponieważ nie była z nimi związana starościńska władza sądownicza sprawowana w grodzie.[37] 
Na początku XV w. król zastawiał nawet starostwa grodowe z ich uposażeniem. Kres tej praktyce położyły statuty nieszawskie, w których władca zobowiązał się, że w przyszłości nie będzie tego czynić.[38] Ograniczyło to później wpływ króla na lokalne ośrodki władzy.  Należy bowiem dodać, że król nadawał tenutę za szczególne zasługi dla kraju, najczęściej za męstwo na polu bitwy. Dlatego też te niegrodowe starostwa nazywano ,,chlebem dobrze zasłużonym” (panis bene merentium) albo ,,chlebem synowskim” (panis filiorum).[39]  Wiek XVI przyniósł spadek znaczenia pozycji starosty i rozluźnienie więzi z królem. Starosta stał się urzędnikiem ziemskim. Zostało to potwierdzone w konstytucji z 1611 roku ustalającej porządek hierarchii urzędów ziemskich.[40] Starostowie nadal mieli uprawnienia administracyjno-sądowe, zarządzali dobrami królewskimi i płacili władcy czynsz. W sądach grodzkich jednak nie uczestniczyli , gdyż zastępowali ich pomocniczo urzędnicy – wspomniany burgrabia lub podstarości oraz sędzia grodzki.[41] Jednakże starostowie uzurpowali sobie szerszy zakres sądownictwa, wykraczający poza tzw. cztery artykuły grodzkie – podpalenie, napad na dom, rabunek na drodze publicznej i gwałt – określone statutem wareckim w 1423r.[42] Wywołało to opór szlachty i dlatego przywilej czerwiński z 1422r. wprowadził zakaz sprawowania w tej samej ziemi urzędu starosty i sędziego ziemskiego.[43] W zastępstwie króla wykonywał też starosta jurysdykcję
w sprawach niespornych, które dotyczyły przenoszenia tytułu własności dóbr ziemskich. Wiek XV przyniósł starostom w tym zakresie konkurencję  w postaci sądów ziemskich.[44]

                        Urząd starosty pozostał jednak jednym z najbardziej prestiżowych i dochodowych w I Rzeczypospolitej. Król nagradzał nim m.in. szczególne osiągnięcia w służbie cywilnej, obrony kraju i dyplomacji.

 


 

ROZDZIAŁ II

 

FUNKCJONOWANIE STAROSTWA
GRABOWIECKIEGO W XV - XVI WIEKU

 

 

 

                               Grabowiec i przyległe do niego ziemie zostały włączone
 do Korony jako następstwo wypraw królowej Jadwigi na Ruś w 1387 roku. Zlikwidowano tam rządy węgierskie. Po przyłączeniu Rusi do Korony ,,cztery ziemie: lwowska, halicka, przemyska i sanocka rozwijały się odtąd w ustabilizowanym kształcie terytorialnym.”[45]  Z ziemią bełską było inaczej. W 1388 r. Jadwiga i Władysław Jagiełło nadali ją księciu płockiemu Siemowitowi IV. Nie było to jednak terytorium zwarte. Stało się takim dopiero za czasów przynależności do Piastów mazowieckich z okręgów Bełza, Lubaczowa, Buska, Grabowca, Horodła, Sewlosza (Sokala) i Łopatyna.[46] Pierwsza historyczna wzmianka o Grabowcu pochodzi z 1268r. i podaje ją kronika Halicko - Wołyńska.[47]

                   Ziemia grabowiecka  była pod panowaniem Piastów mazowieckich do 1462 r., czyli do śmierci Władysława – księcia płockiego i bełskiego, ostatniego potomka księcia Siemowita IV, oczywiście
w prostej linii. / Zob.: Urzędnicy..., s.6./ Od tego czasu powiat grabowiecki funkcjonował jako jednostka administracyjna należąca do Korony i będąca częścią województwa bełskiego. Było to zgodne z postanowieniem dokumentu nadawczego.[48] Inkorporacja odbyła się na mocy aktu wydanego przez króla Kazimierza Jagiellończyka w Brześciu 20 kwietnia 1462 roku. Według tego aktu ziemia bełska składała się z pięciu powiatów: lubaczowskiego, łopaczowskiego, szewłowskiego, horodelskiego i grabowieckiego.[49] Należy jednak dodać, co podaje Stankowa, że istnienie powiatu grabowieckiego i pozostałych wymienionych wyżej jest dużo wcześniejsze niż wskazuje data przyłączenia ich do Korony. Niewątpliwie istniały jeszcze w czasie panowania na tych terenach Romanowiczów, a może nawet Rurykowiczów. Powiatami tymi na obszarze Rusi Czerwonej administrowali urzędnicy książęcy zwani wojewodami .[50]

                   Po inkorporacji wspomnianych ziem do Korony ukształtowało się w XV w. pięć starostw grodowych: bełskie, buskie, horodelskie lubaczowskie i grabowieckie. Dwa z nich obejmowały sąsiednie ziemie – do bełskiego należała ziemia sokalska i grabowiecka, do buskiego zaś dołączono łopatyńskie. ,,Tym chyba należy tłumaczyć stosunkowo późne pojawienie się starosty grabowieckiego, notowanego od 1473r. Po włączeniu ziemi bełskiej do Korony doszło najprawdopodobniej do usamodzielnienia się Grabowca i powstania nowego okręgu jurysdykcyjnego, który objął terytorium powiatu.”[51]

                   Hierarchia urzędnicza ukształtowała się tu podobnie jak na innych terenach Korony. Utworzona została przez konstytucję sejmu 1736 ,,O urzędach województwa bełskiego” i składały się na nią urzędy: cześnika, miecznika, podczaszego, podstolego, skarbnika i stolnika. Wcześniej powstał urząd chorążego ( 1653) i wojskiego.[52]

          Starosta stał ponad hierarchią urzędniczą i był namiestnikem króla. Za sprawowanie swych powinności otrzymywał wynagrodzenie ,,w postaci klucza dóbr królewskich, zwanych starostwem.”[53] Do klucza dóbr królewskich w obrębie Grabowca należało pięć wsi: Bereść, Honiatycze, Miączyn, Ornatowice i Ruszów. Nie pozostawały one bezpośrednio pod zarządem skarbu państwa jako królewszczyzny właściwe, gdyż były uposażeniem starostów lub zastawem – danym przez króla w dożywotnie użytkowanie ludziom zasłużonym dla kraju.[54] We wsiach starościńskich administrowali urzędnicy dworscy, zaś na poddanych ciążył obowiązek pańszczyzny. Chociaż Grabowiec od 1447  roku był lokowany na prawie niemieckim,[55] czego  dokonał książę mazowiecko – bełski Władysław I przywilejem sokalskim 8 stycznia  1447 r., zależny był całkowicie od starosty zarówno w sprawach ustrojowych jak i ekonomicznych. Mieszczanie natomiast byli zobowiązani do płacenia daniny i wykonywania robocizn na rzecz starosty. Dochody starostwa pochodziły z rolnictwa i rzemieślnictwa.[56]

                   Starostwo grabowieckie było jednym z najmniejszych na terenie ziemi bełskiej. Grabowiec, lokowany na 32 łanach, otaczały wsie królewskie obejmujące 113 ½ łana.[57]         Siedzibą starostów był zamek - ,,Fortalicium Grabowiecz”, położony na wysokiej górze, co sprzyjało jego funkcjom obronnym. Dlatego był on bezpiecznym locum ksiąg ziemskich i grodzkich.[58]

                   Rzeczą charakterystyczną dla starostwa grabowieckiego w okresie jagiellońskim jest fakt, iż należało ono tylko do dwóch znaczących rodzin – Jasieńskich herbu Gozdawa i Cieciszewskich herbu Kolumna. Świadczy to o ustalonej, mocnej pozycji wspomnianych rodów na dworze Jagiellonów. Starostowie byli zastawnikami królewskimi, zasłużonymi władcom. Niewątpliwie najwybitniejszą osobą pośród nich był Paweł Jasieński z Jasieńca, który starostwo grabowieckie otrzymał w nagrodę za męstwo w wojnie trzynastoletniej.

 


 

ROZDZIAŁ III

 

STAROSTOWIE GRABOWIECCY
Z RODZINY JASIEŃSKICH

 

 

1.Paweł Jasieński herbu Gozdawa

1473 – 1485

 

 

 

 

 

 

Gozdawa – herb rodziny Jasieńskich[59]

 

                   Pierwszym starostą grabowieckim  pochodzącym z tej rodziny był Paweł Jasieński z Jasieńca[60] położonego w sąsiedztwie Giżyc. Ojcem jego, Katarzyny Tomaszowej Magnuszewskiej oraz Barbary – żony Piotra Kiernoskiego -  był Krystyn z Jasieńca, piastujący urząd łowczego sochaczewskiego.[61] Ten średniozamożny ród szlachecki, pieczętował się herbem Gozdawa, co stwierdza w swoim herbarzu Boniecki, powołując się na relacje Długosza - nie Poronia – jak podaje Niesiecki.[62] Od Bonieckiego wiemy również, że Paweł Jasieński był bratankiem biskupa płockiego Giżyckiego[63]

                   Karierę polityczną przyszły starosta rozpoczynał w 1458 roku jako dworzanin króla Kazimierza Jagiellończyka. Należał do ludzi zaufanych tegoż władcy - jako żołnierz i dyplomata. Był jedną
z najwybitniejszych postaci z otoczenia króla. W 1473 r. posłował do cesarza Fryderyka. Umiał też dostarczać królowi pieniędzy.[64]

                   Zasłużył się krajowi podczas wojny trzynastoletniej.[65] Odznaczył się w bitwie pod Świecinem – 17 IX 1462 r., gdzie dowodził częścią sił polskich jako rotmistrz.[66] ,,Bitwa rozpoczęła się atakiem jazdy polskiej, tj. hufu czelnego złożonego z ciężkozbrojnych kopijników pod dowództwem Pawła Jasieńskiego. Zaatakował on z boku czoło ciężkozbrojnej jazdy krzyżackiej, które pod wpływem uderzenia konnicy polskiej zostało przełamane. Krzyżacka awangarda cofnęła się do głównych sił, które podjęły walkę z walnym hufem jazdy polskiej.”[67] Zwycięstwo pod Świecinem posiadało znaczenie militarne przede wszystkim dla Pomorza Gdańskiego, gdyż rozbiło skoncentrowane  siły krzyżackie. ,,Dlatego też zrozumiałe, iż czołowi uczestnicy walki z Duninem i Jasieńskim na czele zostali przez króla nagrodzeni za męstwo i dzielność.”[68] Paweł Jasieński wyróżnił się również przy  zdobywaniu Pucka.[69] W roku 1465 dostał się pod obleganym Starogardem do niewoli krzyżackiej. ,, Niewielka grupa zaciężnych starogardzkich wyszła z miasta i podając się za zaciężnych tczewskich podstępem schwytała głównodowodzącego Pawła Jasieńskiego, Schranka oraz Szorca i uprowadziła ich do miasta. Był to znaczny sukces krzyżacki.”[70] Udało mu się uwolnić po kapitulacji Chojnic, w wyniku której jeńcy krzyżaccy zostali wypuszczeni.[71] Ponadto towarzyszył królewiczowi Władysławowi do Pragi w 1471r. Rok później jako jeden z hetmanów uczestniczył w nieudanej wyprawie na Węgry.[72] W latach 1474-1476 brał udział w walkach z Turkami i Tatarami.

                   Zasługi dla kraju zostały uhonorowane licznymi urzędami. Otrzymał za nie starostwo bełskie i buskie oraz grabowieckie.[73]  W 1467r. został stolnikiem chełmskim,[74] później starostą chełmskim;[75] w 1468r. był już podstolim; w 1469r. mianowano go starostą bełskim[76]; w 1471r. ogłoszono stolnikiem sandomierskim; w 1473 r. został marszałkiem nadwornym i piastował już starostwo grabowieckie. Z tego roku pochodzi list królewski wydany w Piotrkowie13 XI 1473 r. dotyczący przekazania na rzecz Grabowca pewnych sum. Dlatego jeszcze w XVII w. na starostwie grabowieckim zapisane były tzw. stare sumy, starostowie nie wpłacali kwarty do skarbu państwa i wolni byli od lustracji przeprowadzonej przez lustratorów w dobrach starościńskich.[77] Pożyczając królowi pewną sumę pieniężną stał się zastawnikiem króla. Zastawnik miał prawo pobierać dochody aż do odebrania zastawu.[78] W 1475r. obwołano go podskarbim koronnym; zaś w końcu 1479 r. nadano mu godność kasztelana sandomierskiego, starosty malborskiego, na koniec zaś mianowano go hetmanem koronnym.[79]

                   Do dóbr ziemskich, których Paweł Jasieński był właścicielem należały: Polemice, Stolno, Uchanie, Wola Uchańska, Ostrowiec i Siedliszcze w ziemi chełmskiej. Posiadał ponadto wieś Ornatowice leżącą  koło Grabowca[80] ( Świadczy o tym zapis z aktu granicznego dokonanego przez Stanisława z Tęczyna, podkomorzego chełmskiego w  1497 r.  Uchanie i Ornatowice z jednej strony - jako własność Jasińskiego,
z drugiej zaś miasto Wojsławice
) i Zastokę.[81] W jego rękach były też dobra królewskie leżące poza terenami Rusi Czerwonej, mianowicie Urzędów (1485) i Dzierżkowice w ziemi lubelskiej.[82] Zajmował się handlem drzewem ze swych dóbr, spławiając je do Gdańska.

                   Król Kazimierz Jagiellończyk zezwolił mu na lokowanie miasta Uchanie, które obdarzył prawem magdeburskim i ustanowił jarmarki (1484).[83] Przywilej lokacyjny został potwierdzony przez Aleksandra Jagiellończyka w 1504 roku na rzecz syna starosty, także Pawła Jasieńskiego. Nie była to jednak lokacja udana.[84]

                   Oprócz tego 24 listopada 1484 r. otrzymał od króla pozwolenie na wykup Tczewa, czego jednak nie zrealizował.[85]

                   Paweł Jasieński żonaty był z wojewodzianką sandomierską Katarzyną Oleśnicką. Mieli trzech synów: Zbigniewa, Pawła i Jana, którzy w chwili śmierci ojca (1485) byli nieletni. Dlatego też ustanowiono
nad nimi opiekę, przy czym nie wiadomo, kto ją miał sprawować.[86]  Można się tylko domyślać, że przypadło to w udziale Oleśnickim i Magnuszewskim, gdyż to właśnie oni przejęli po nich spadek kiedy bezpotomnie zmarli.[87]

 

 

 

2.Paweł Jasieński herbu Gozdawa

1501

 

                 Po śmierci ojca przejął  starostwo grabowieckie jego syn, także  Paweł Jasieński. Stanowiska tego nie piastował jednak długo, bo objąwszy je 18 stycznia 1501 roku złożył 1 lutego tegoż roku.[88]              

                        Karierę polityczną rozpoczynał podobnie jak ojciec – jako dworzanin królewski. W 1505 roku wziął w zastaw starostwo kampinoskie. Król Aleksander Jagiellończyk potwierdził w 1504r., jak wspomnieliśmy wcześniej, przywilej lokacyjny miasta Uchanie, którego nie zrealizowano.[89] Starostwo chełmskie objął po rezygnacji Jerzego Krupskiego 21.04.1505r. i miał je do śmierci, czyli 30.09.1505r.[90]

 Na nim kończy się bezpotomnie ród Jasieńskich Gozdawitów, gdyż bracia jego zmarli wcześniej. Spadek, który pozostał po nim i po matce rozdzielili między sobą jego wuj Feliks Oleśnicki i bracia cioteczni: Jan Bochotnicki z Oleśnicy i Jakub, Paweł i Krystyn Magnuszewscy, synowie Tomasza Magnuszewskiego i Katarzyny Jasieńskiej.[91]  

        


 

ROZDZIAŁ IV

 

RODZINA CIECISZEWSKICH STAROSTAMI GRABOWIECKIMI

 

 

1.Feliks Cieciszewski, Cieciszowski herbu Kolumna

1502 – 1540

 

 

 

 

 

 

Kolumna (Pierzchała) – herb rodziny Cieciszewskich[92]

 

                   W 1502 roku, jak podaje Stankowa,[93] starostwo grabowieckie objął Feliks Cieciszewski v. Cieciszowski. Władał nim właściwie aż do śmierci, czyli do 5 XII 1540 r. (zmarł 16 XII 1540). Od 29 III 1518 roku starostowaniem tym dzielił się z bratem Janem.[94]  H. Stamirski odnotowuje, że w 1508 roku reprezentujący starostwo ,,Jan Cieciszewski uiścił poborcy podatkowemu ziemi bełskiej Stanisławowi z Siennicy tzw. podatek

od czynszów płaconych przez ludność odnośnych wsi królewskich, będących uposażeniem starostw grodowych w Grabowcu /jedną kopę i dwa gr./.” [95]

                   Ród Cieciszewskich według Bonieckiego[96] pochodził z Cieciszewa w powiecie czerskim. Zanim przyjęli za herb Kolumnę, używali Rocha i zwali się Pierzchałami. Rodowód ich zaczyna się od Stanisława, żyjącego w  drugiej połowie XV wieku. Interesujący nas Feliks był synem Jakuba, podstolego zakroczymskiego i dziedzicem Pogorzeli. Żoną Feliksa była Helena z Gdeszyna. Imię jej wskazuje na pochodzenie z gniazdowej szlachty miejscowej.

                   Feliks Cieciszewski na Cieciszowie, dziedzic Pogorzeli (1532r.) nabył w 1534r. od braci – Jana, Andrzeja i Aleksego - nowe ziemie, mianowicie Poleniec i Ostrowie w ziemi chełmskiej. Obejmując starostwo grabowieckie stał się zastawnikiem tego miasta. Ponadto właśnie jemu syn Kazimierza Jagiellończyka – Zygmunt Stary – zastawił w 1524 roku także Miączyn i Ornatowice.[97]

                   Posiadanie starostwa grabowieckiego przez Feliksa Cieciszewskiego początkowo nie było trwałe. 30 grudnia 1518 r. rotmistrz królewski, Albert Bystrzejowski, otrzymał pozwolenie królewskie, tzw. ,,konsens”, wykupu z rąk Feliksa i innych Cieciszewskich miasta Grabowca wraz z należącymi do niego wsiami królewskimi.[98] Niecały rok później – 14 listopada 1519 r. ów ,,konsens” został ponowiony przez króla.[99] Nie doszło jednak do realizacji tych zezwoleń. 4 marca 1521 r. Cieciszewscy ,,dokonali w Warszawie działu dóbr miasta Grabowca i wsi: Miączyna, Ornatowic i Hołużna w powiecie grabowieckim oraz wsi Klesztowa i Rudna w powiecie chełmskim, a na prośbę Jana i Aleksego, synów Stanisława Cieciszewskiego, władze sądowe wydały im 11 grudnia 1539 r. odpis odnośnego tekstu z warszawskich ksiąg książąt mazowieckich.”[100] Myli się jednak H.Stamirski, gdyż wiadomo, że mogło się to odbyć tylko w kancelarii królewskiej. 5 października 1524 roku król Zygmunt Stary zezwolił Feliksowi Cieciszowskiemu ,,zastawnikowi dóbr Grabowca i Miączyna, na ubezpieczenie wiana żony swej Heleny z Gdeszyna na majątku wspomnianych miejscowości.[101] Równocześnie zgodził się Zygmunt I na ewentualny zastaw tych dóbr królewskich przez Cieciszewskiego, byleby zastawnikiem był szlachcic i poddany Korony.[102]

                   Henryk Stamirski odnotowuje również istnienie sporów pomiędzy zastawnikiem grabowieckim Feliksem Cieciszewskim a wójtem miasta Janem Rudgierzem h. Radwan, znanym jako strona licznych procesów sądowych. Król Zygmunt Stary, aby zabezpieczyć między nimi spokój, ustanowił zakład w formie orzeczenia sądowego, przy czym kwota zakładu wynosiła 300 grzywien. Oto tekst orzeczenia sądowego: ,,w razie gdyby pozwany wyrokowi się nie poddał, a mianowicie wykonaniu jego przez powoda się sprzeciwił, natenczas obowiązany będzie zarówno
na rzecz powoda, jako też i sądu, zapłacić pewną, nową karę pieniężną, nazywaną zakładem”[103] Jednakowoż, czego konkretnie dotyczył wspomniany spór, opracowania nie podają. Wiadomo tylko, że arbitrem
w tej sprawie był starosta bełski Jerzy Krupski – kasztelan lwowski, starosta bełski, horodelski i sokalski.

                   W 1536 r. doszło do zatargów między starostą a mieszczanami. Skarżąc się do króla oskarżali Cieciszewskiego, że postępuje wbrew prawom przynależnym mieszczanom i starym zwyczajom.[104] Jednakże i tutaj powód zatargu nie został ujawniony.

        

 

 

 

2.Piotr Feliks Cieciszewski, Cieciszowski  herbu Kolumna

1541 – 1591

 

                   Kolejnym starostą grabowieckim był Piotr Feliks Cieciszewski – syn Feliksa. Z wykazów osób studiujących na Akademii Krakowskiej wiemy, że był jej studentem.[105]

                   Nominację na starostwo otrzymał 20 VIII 1541 roku. Jednakże 24 III 1578 r. król Stefan Batory wydał ,,konsensus”, czyli pozwolenie na przekazanie starostwa Jakubowi Wożuczyńskiemu stolnikowi bełskiemu.[106] Do jego realizacji nie doszło i Piotr Cieciszewski nadal pełnił funkcję starosty. 24 stycznia 1558 r. władzę starościńską dzielił z bratem Janem Feliksem[107], który również studiował na Akademii Krakowskiej[108]

                   Wiadomo także, że 31 maja 1543 roku król Zygmunt Stary pozwolił Arnoldowi Uchańskiemu h.Radwan, który był krajczym królowej Bony, wykupić zamek grabowiecki razem z przynależącymi do niego wsiami od Jana i Stanisława Cieciszewskich oraz ich matki. Otrzymali jednak te dobra w wieczystą dzierżawę. Jednakże rok później, dokładnie
13 czerwca 1544 r. Zygmunt I przyznał Piotrowi i Pawłowi Cieciszewskim – synom Feliksa – tzw. zastawnikom dóbr królewskich Grabowca, prawo
do wieczystej dzierżawy tychże dóbr oraz wsi: Miączyna i Ornatowic
w powiecie grabowieckim, ,,po odtrąceniu przez nich  i ich ojca 424 florenów z ogólnej kwoty pieniężnej pożyczonej Jagiellonom.”[109]

                   Nazwisko ,,Piotra Cieciszewskiego z Ornatowic, starosty grabowieckiego” zostało wymienione na pierwszym miejscu wśród innych godności ,,szlachetnych panów” obecnych 10 kwietnia 1580r. w folwarku Jarosławiec przy podpisywaniu przez kanclerza Jana Zamoyskiego dokumentu lokacyjnego ,,w związku z założeniem i osadzeniem nowego miasta zwanego Zamoście nad Wieprzcem[110], przy nowym tamże zamku, podobnie jak to miasto nazwanym, który w miejscu starego i dawniejszego
z kamienia i cegły budować zaczął”. Wiadomo o tym z dokumentu króla Stefana Batorego, który 12 czerwca 1580 r. potwierdził decyzję swego kanclerza.[111]

                   Podobnie jak ojciec miał zatargi z mieszczanami, dla których był również dziedzicznym wójtem. Maurycy Horn stwierdza, że zostały one zażegnane ,,chwilowo w 1578r. podpisaniem ugody, w której starosta Piotr Cieciszowski poszedł na bardzo ważne ustępstwa. Zgodził się
on mianowicie nie przymuszać więcej mieszczan do prac pańszczyźnianych i do darmowych robót na rzecz zamku. Mieszczanie zgodzili się jedynie na przywożenie do zamku z każdego gospodarstwa
2 fur drzewa rocznie `na poprawę i na przygródek `. Starosta zobowiązał się ponadto nie ingerować w sprawy sądownictwa miejskiego. Landwójta miał odtąd wybierać spośród osiadłych mieszczan z kandydatów wysuniętych przez gminę. Kary sądowe, które starosta dotychczas pobierał jako wójt dziedziczny, miały odtąd `być chowane w miejskiej skrzynce na pospolitą potrzebę `. Cieciszowski zrzekł się daniny oraz wyraził zgodę na znaczne zmniejszenie danin w naturze od rzeźników i mieszczan, pędzących wódkę i wyrabiających słody. Na podstawie ugody `starosta już tam gorzałki w mieście nie będzie robił`, a dochód z szynkowania tego trunku mieli mieszczanie `na potrzebę miejską `. Na koniec starosta zobowiązał się zwrócić gminie zagarnięty las i pastwisko, a cerkwi ruskiej rolę, zabraną na potrzebę dworu. Ugodę potwierdził Stefan Batory ubezpieczając jej wykonanie zakładem w wysokości 2.000, którego połowa miała przypaść królowi, a druga połowa stronie, która wiernie przestrzegać będzie postanowień kompromisu. Dekret ten wraz z tekstem ugody został zatwierdzony w roku 1593 przez Zygmunta III.”[112] Wcześniej uprawnienia tego starosty w sprawie ,,dymnego palenia gorzałki” itp. zostały ograniczone przez króla Stefana Batorego na mocy dokumentu z 20 VI 1578 r. Starosta zobowiązał się nie pobierać dymnego. Nie mógł też ,,palić gorzałki, bo cały proceder został oddany (...) arędarzowi.”[113]

                   Piotr Cieciszewski poważany był przez króla Zygmunta Augusta. Ustanowił go bowiem jednym z komisarzy królewskich rozstrzygającym 12 sierpnia 1569r. nie znaną bliżej sprawę gruntową w powiecie chełmskim.[114]

                   Zapewne wspomniane zatargi z mieszczanami sprawiły, że w 1578r. otrzymał on pozwolenie od króla Stefana Batorego na odstąpienie praw do starostwa grabowieckiego szlachcicowi Wozucińskiemu herbu Godziemba. Plany te jednak nie doszły do skutku.[115]

                   Starosta Piotr Cieciszewski cieszył się również szacunkiem króla Stefana Batorego. Władca ten wyznaczył go jednym z komisarzy do rozstrzygnięcia sporu między Janem Zamoyskim a Stanisławem Żółkiewskim, na mocy dokumentu niepołomickiego z dn.13 września 1585r.[116]

                   Żyjący w tamtym czasie Bartosz Paprocki nazwał Piotra Cieciszewskiego ,,mężem zasłużonym Rzeczypospolitej”, nie podał jednak uzasadnienia swojej opinii.[117]

 

 

 

3. Jerzy Cieciszewski, Cieciszowski herbu Kolumna

1592 – 1616

 

                   Piotr Cieciszewski 8 I 1592r. przekazał starostwo grabowieckie oraz wieś Miączyn synowi Jerzemu. Władzę starościńską sprawował on do 12 X 1616, czyli prawie do śmierci (zmarł 10 X 1617). Na nim kończy się starostowanie rodziny Cieciszewskich.[118]                 Oprócz wspomnianych dóbr Jerzy posiadał jeszcze Ornatowice (1593), natomiast jego brat Paweł Czermno, Wakojów, Klesztów i Hołużno.[119]

                   Podczas jego rządów w starostwie odnowił się spór z mieszczanami. Jerzy Cieciszewski oskarżył ich w 1601r. ,,o niedotrzymanie przez nich punktów ugody z roku 1578, która zobowiązywała ich m.in. do wożenia budulca do zamku grabowieckiego. Zażądał on wypłacenia przez grabowczan  zakładu w wysokości 2.000 zł.[120] Nowe nasilenie walki mieszczan grabowieckich przeciw staroście zanotowały kroniki w r. 1608. 29 września tego roku szlachcic Jan Kowalewski wniósł w imieniu Jerzego Cieciszewskiego skargę na władze miejskie i pospólstwo Grabowca o niewywiązanie się z prac `powinnych staroście`, o namawianie komorników i ludzi luźnych, by nie najmowali się do prac w dobrach starościńskich oraz o nieukaranie kilku mieszczan, którzy okazywali pomoc młynarzowi grabowieckiemu Sakowi Szelewiejowi , pozostającemu od dłuższego czasu w sporze ze starostą. Mieszczanie zbojkotowali zebranie dla omówienia rebelii mieszczańskiej, które zwołał do ratusza Cieciszewski. Bojkotowali również wszystkie inne polecenia administracji starościńskiej, zasłaniając się żelaznym listem królewskim, który zgodnie z oświadczenie urzędnika starosty Jana Kowalewskiego otrzymali `ad male narrata`. Wywołało to nowy protest ze strony dworu starościńskiego. 4 października 1608 r. złożył skargę na mieszczan w grodzie grabowieckim podstarości Jan Czarnołowski. Twierdził on, że mieszczanie `lekce sobie poważają zwierzchność i rozkazania przeznaczonego pana starosty grabowieckiego, gdy jem rozkazano (...) na szarwark, który robić z dawna na zamku powinni ` pójść `upornie nie chcieli`. Na rozkaz starosty stawiło się zaledwie kilku mieszczan, których ze względu na to, że ` nic by też w tak małej liczbie nie zrobili` kazano rozejść się do domów. Podstarości oskarżył również mieszczan o niepoprawienie grobli, która z tego powodu `się już barzo rozlazła i popsowała` oraz ponowił skargę o zakaz pracy w folwarku starościńskim komornikom, `którzy jem samym za grosz ...młócą`. Spór i tym razem został zażegnany przez króla, który dekretem z  r. 1610 zobowiązał obie strony do przestrzegania warunków ugody z r.1578.”[121]

Z danych wymienionych przez M. Horna wynika, że również Jerzy Cieciszewski nie miał łatwej współpracy z mieszkańcami starostwa.

                   Na nim kończy się trwające prawie cały wiek XVI starostowanie w Grabowcu rodziny Cieciszewskich z  Mazowsza.


 

ZAKOŃCZENIE

 

 

                        Na wielką historię kraju składają się małe historie poszczególnych ludzi, którzy w tym czasie żyli. Wielu z nich zostaje zapomnianych przez następne pokolenia. Dzieje się tak zwłaszcza z tymi osobami, które tworzyły historię małych miasteczek i wsi. Warto temu zapobiegać.

                   Celem niniejszej rozprawy było ukazanie działalności grodowego starostwa grabowieckiego w ziemi bełskiej w XV i XVI w. Aby lepiej zrozumieć funkcjonowanie tego starostwa w państwie polskim rządzonym przez Jagiellonów zamieszczono wcześniej studium przybliżające okoliczności wprowadzenia urzędu starosty i jego sprawowania w Polsce od XIV do XVIII w.  Urzędnik ten, powołany w okresie jednoczenia państwa po rozbiciu dzielnicowym, miał służyć krajowi jako ,,ramię panującego
w terenie we wszystkich prawie dzielnicach kraju. Ogólnie rzecz biorąc starosta był namiestnikiem władcy”.[122] Czasy jagiellońskie były dla tej części kraju okresem stabilnym. Starostwo grabowieckie spoczywało w rękach dwóch rodzin możnowładców – Jasieńskich herbu Gozdawa i Cieciszewskich herbu Kolumna. Świadczy to o uznanej przez panującą dynastię pozycji tych rodzin w kraju. Przedstawiciele tych rodów zasłużyli się dla kraju podczas jego obrony – jak Paweł Jasieński – bądź w służbie cywilnej – jak Cieciszewscy. Cieszyli się zaufaniem władców, dlatego powierzono im funkcje namiestników. Wywiązywali się ze swoich obowiązków lojalnie, o czym świadczy długie, wieloletnie sprawowanie urzędu sarosty. Charakterystyczne dla staroswa grabowieckiego jest to, że w okresie jagiellońskim zarządzało nim tylko czterech starostów – Paweł Jasieński z Jasieńca, jego syn – też Paweł, Feliks Cieciszewski, Piotr Feliks Cieciszewski. Syn Piotra – Jerzy Cieciszewski starostował w Grobowcu już po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów. Rodziny te cieszyły się zatem dużym poważaniem na królewskim dworze i wśród możnowładztwa. Jako zastawnicy króla dostarczali skarbowi państwa potrzebnych sum pieniężnych.[123]

                   Autorytet urzędu starosty zmalał jednak w całym kraju już w XVI wieku. Starostwa stały się właściwie urzędami ziemskimi.[124]Nie ominęło to starostwa grabowieckiego. Najwyraźniej widać to na przykładzie zatargów kolejnych przedstawicieli rodziny Cieciszewskich  z mieszczanami z Grabowca.

                   Stosunkowo niewielka literatura przedmiotu i ogromna przestrzeń dziejowa dzieląca czasy współczesne od epoki jagiellońskiej to czynniki, które nie sprzyjają gruntownemu omówieniu tematu. Praca ta nie odpowiada na wszystkie nasuwające się pytania. Stanowi jedynie przyczynek do głębszych studiów nad dziejami Grabowca doby jagiellońskiej. Warto podjąć ten trud, bowiem dotyka on korzeni wielu pokoleń ludzi związanych z ziemią grabowiecką.

                   Pragnę na koniec podziękować Panu  Profesorowi dr. hab. Ryszardowi Szczygłowi, pod którego opieką naukową praca ta powstała. Dziękuję również osobom, które pomogły mi zgromadzić potrzebną literaturę przedmiotu.

 

 

BIBLIOGRAFIA

 

 

I. Źródła drukowane

 

Długosz J.: Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Warszawa 1961.

Lustracja województwa bełskiego z lat 1564 – 1565.

Volumina  Legum, t. III, wyd. J. Ohryzko, Z. Kaczmarczyk, Petersburg 1959
– Poznań 1952.

II. Opracowania

 

Baliński M., Lipiński T.: Starożytna Polska, t. I-III. Warszawa 1866.

Bardach J., Historia państwa i prawa Polski, t. I, Warszawa 1964. 

Biskup M., Wojna trzynastoletnia z Zakonem Krzyżackim, Warszawa 1967.

Bondyra W., Słownik historyczny miejscowości woj. Zamojskiego, Lublin
– Zamość 1993.

Boniecki A., Herbarz ploski t. I -  XVI, Warszawa 1899-1913.

Capek A., Awans urzędników ziemskich na Rusi Czerwonej w XIV – początek XVII w. [w:] Ludzie i herby w dawnej Polsce, pod red. Piotra Dymmela, Lublin 1995.

Chlebowski B., Grabowiec [W:] Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego
i innych krajów słowiańskich. T. II. Warszawa 1881.

Ćwik W., J. Ruder, Lubelszczyzna. Dzieje rozwoju terytorialnego, podziałów
administracyjnych i ustroju władz, Lublin 1977.

Gąsiorowski A., Urzędnicy zarządu lokalnego w późnośredniowiecznej Wielkopolsce, Poznań 1970. 

Gloger Z., Encyklopedia Staropolska. 1972.

Gloger Z., Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1903.

Góralski Z., Urzędy i godności w dawnej Polsce, Warszawa 1983.

Górski K., Starostowie malborscy 1457-1510, Toruń, 1960.

Górski K., Pomorze w dobie wojny trzynastoletniej, Poznań 1932.

Gruszka A., Starostowie chełmscy w epoce jagiellońskiej, Chełm 2002.

Gumowski M., Pieczęcie i herby województwa lubelskiego, Warszawa 1959.

Horn M., Kryzys gospodarczy powiatowego miasteczka Grabowca i walka jego mieszkańców z uciskiem feudalnym. Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, Historia VI, 1967.

Janeczek A., Osadnictwo pogranicza polsko – ruskiego. Województwo bełskie
od schyłku XIV do początku XVII w., Wrocław 1991.

Jaroszyński W., Siedem wieków Grabowca, Lublin, 1991.

Jaroszyński W., Zamek i Trzy Krzyże na Górze Zamkowej, maszynopis.

Kaczmara M.: Dzieje parafii Grabowiec. Lublin 1968.

Kutrzeba S., Historia ustroju Polski w zarysie. Korona. Warszawa 1949;

Kutrzeba S., Starostowie, ich początki i rozwój do końca XIV w. [w:] Rozprawy Wydz. Hist.- Filoz. Akademii Umiejętności . t. 45, Kraków1903.    

Longinow A.: Czerwieńskie goroda. Warszawa 1885.

Łowmiański H.: Problematyka historyczna Grodów Czerwieńskich w związku z planem zespołowych badań polsko – radzieckich. „Kwartalnik Historyczny” 1953, nr 1.

Niesiecki K., Herbarz polski, t.I-X, Lipsk 1839-1846.

Paprocki B., Herby rycerstwa polskiego, Kraków 1858.

Paśnik J., Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce, Warszawa 1949.

Polski Słownik Biograficzny, t. I – XXXIV, Kraków 1935.

Przywilej lokacyjny Zamościa z 1580 roku. Oprac. Szczygieł R., Lublin 1980.

Stamirski H., Powiat grabowiecki w r. 1472, Hrubieszów 1968.

Stankowa M., Z dziejów powiatu grabowieckiego, Biuletyn Towarzystwa Regionalnego Hrubieszowskiego, 8, 1970, z.1.

Swieżawski A., Nadanie ziemi bełskiej Siemowitowi IV, Przegląd Historyczny, 72, 1981.

Swieżawski A., Ziemia bełska. Zarys dziejów politycznych do roku 1462, Częstochowa 1990.

Szczygieł R., Lokacja miast w Polsce w XVI wieku, Lublin 1989.

Urzędnicy województwa bełskiego i ziemi chełmskiej. Spisy. Oprac.

H. Gmiterek i R. Szczygieł, t.III, z.2, pod red. A. Gąsiorowskiego,

Kórnik 1992.

 

 

ANEKS

 


Góra Zamkowa – strona zachodnia.

Tak wyglądała w latach siedemdziesiątych XX w. przed zalesieniem.[125]


           

 

Góra Zamkowa – strona północna.

Zdjęcie z lat siedemdziesiątych XX w., wykonane kilka lat po zalesieniu.[126]

 

Góra Zamkowa – strona wschodnia.

Znajdowała się tu brama wjazdowa ze zwodzonym mostem nad fosą otaczającą wzgórze. W drugiej połowie XIX w. stały tu jeszcze resztki bram wjazdowych, zasypana fosa i zasypane podziemne lochy.[127]

 

 

 

 

 

 



[1] Por.: Urzędnicy województwa bełskiego i ziemi chełmskiej XIV – XVIII wieku. Spisy. Oprac. H. Gmiterek i R. Szczygieł, t. III, z. 2, pod red. A. Gąsiorowskiego, Kórnik 1992, s. 13.

[2] Ibidem.

[3] Volumina  Legum, t. III, wyd. J. Ohryzko, Z. Kaczmarczyk, Petersburg 1959 – Poznań 1952.

[4] S. Kutrzeba, Historia ustroju Polski w zarysie. Korona. Warszawa 1949; S. Kutrzeba, Starostowie, ich początki i rozwój do końca XIV w. [w:] Rozprawy Wydz. Hist.- Filoz. Akademii Umiejętności . t. 45, Kraków 1903.    

[5] J.Bardach, Historia państwa i prawa Polski, t.I, Warszawa 1964. 

[6] A.Gąsiorowski, Urzędnicy zarządu lokalnego w późnośredniowiecznej Wielkopolsce, Poznań 1970. 

[7] Z.Góralski, Urzędy i godności w dawnej Polsce, Warszawa 1983.

[8] A. Gruszka, Starostowie chełmscy w epoce jagiellońskiej, Chełm 2002.

[9] M. Stankowa, Z dziejów powiatu grabowieckiego, Biuletyn Towarzystwa Regionalnego Hrubieszowskiego, 8, 1970, z.1.

[10] H. Stamirski, Powiat grabowiecki w r. 1472, Hrubieszów 1968.

[11] A. Swieżawski, Ziemia bełska. Zarys dziejów politycznych do roku 1462, Częstochowa 1990.

[12] M. Horn, Kryzys gospodarczy powiatowego miasteczka Grabowca, Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, Historia VI, 1967.

[13] Urzędnicy województwa bełskiego i ziemi chełmskiej. Spisy. Oprac. H. Gmiterek i R. Szczygieł, t.III, z.2, pod red. A. Gąsiorowskiego, Kórnik 1992.

[14] K. Niesiecki, Herbarz polski, t.I-X, Lipsk 1839-1846. ; A.Boniecki, Herbarz polski  t. I – XVI, Warszawa 1899-1913. ; B. Paprocki, Herby rycerstwa polskiego, Kraków 1858.

[15] Polski Słownik Biograficzny, t. I – XXXIV, Kraków 1935.

[16] Por. J.Bardach, op. cit, s. 71.

[17] A. Gąsiorowski, Urzędnicy zarządu lokalnego w późnośredniowiecznej Wielkopolsce, Poznań 1970, s.145 –146.

[18] J.Bardach, op. cit., s.71.

[19] S.Kutrzeba, Starostowie, ..., s.317-319.

[20] Ibid.

[21] A. Gąsiorowski, op.cit., s.148.

[22] S.Kutrzeba, ..., s. 108

[23] J.Bardach, op.cit. s.71.

[24] Tamże, s.457- 513.

[25] Ibid.

[26] Ibid.

[27] S.Kutrzeba, Starostowie ... ,s. 305-306, 317-318.

[28] J.Bardach, op.cit., s.513.

[29] Ibid., s.513.

[30] S.Kutrzeba, Historia ..., s.107-109.

[31] J.Bardach, op. cit. , s.513.

[32] Ibid.

[33] Ibid.

[34] J.Bardach, op. cit., s.475.

[35] Z. Góralski, op. cit. S.194.

[36] J.Bardach, op. cit., s.459.

[37] Ibid.

[38] Ibid.

[39] Z.Góralski, op. cit., s.199.

[40] Volumina Legum. Wyd. J. Ohryzko T. III, Petersburg 1859, s. 16. Sejm z 1611 r. ,,Ordo Oficjalium Terrestrium”.

[41] S.Kutrzeba, Historia, s.269-270.

[42] J.Bardach, op. cit., s.477.

[43] Ibid.

[44] Ibid.

[45] Urzędnicy ...,s.6.

[46] A.Swieżawski, Ziemia bełska. Zarys dziejów politycznych do roku 1462, Częstochowa 1990, s.63-65.

[47] S. M. Kuczyński, Studia z dziejów Europy Wschodniej X-XVII w., 1965, s.86.

[48] Ibid. ; M. Stankowa, op.cit, s. 1.

[49] Ibid.

[50] Ibid.

[51] Urzędnicy ..., s.13.

[52] Tamże, s.103.

[53] M. Stankowa, op. cit., s.9.

[54] H.Stamirski, Powiat grabowiecki w r.1472, Hrubieszów 1968, s. 25.; W. Jaroszyński, Siedem wieków Grabowca, Lublin 1991.

[55] W. Jaroszyński, op. cit., s. 15.

[56] M.Stankowa, op. cit., s.9.

[57] M.S tankowa, op. cit. , s.10.

[58] Por. W.Jaroszyński, Symbol Grabowca – Góra Zamkowa, Biuletyn Towarzystwa Regionalnego Hrubieszowskiego, 1970, nr1, s. 31- 36. ; Przywilej lokacyjny Zamościa z 1580r. Opr. R.Szczygieł, Lublin 1980.

[59] J. Szymański, Herby starostów na podstawie pracy: Herbarz średniowiecznego rycerstwa polskiego, Warszawa 1993, s. 127.

[60] Urzędnicy województwa bełskiego i ziemi chełmskiej. Spisy. Oprac. H.Gmiterek i R. Szczygieł, t.III, z.II, pod red. A. Gąsiorowskiego, Kórnik 1992, s.108.

[61] A.Boniecki,Herbarz polski t.VII s.287-288.

[62] K. Niesiecki, Herbarz polski, t.I-X, Lipsk 1839-1846, s. 456-457. Por.: A.Boniecki,Herbarz polski  t. VII s. 287-288.

[63] Por. :K. Górski, Paweł Jasieński, P S B , t. XI s.32

[64] Ibid.

[65] K.Górski: Pomorze w dobie wojny trzynastoletniej, Poznań 1932.

[66] M.Biskup, wojna trzynastoletnia z Zakonem Krzyżackim, Warszawa 1967, s.662.

[67] Tamże, s.627.

[68] Tamże, s.629.

[69] Tamże, s.670. ; M. Stankowa, Z dziejów powiatu ..., s.12.

[70] M.Biskup, op. cit. , s.682.

[71] Tamże, s. 694.

[72] J.Długosz,Historia, V 419, 557-60, 668.

[73] K.Górski, Paweł Jasieński, P.S.B.,t.XI, s.32.

[74] Ibid.

[75] Por. A.Gruszka, Starostowie chełmscy w epoce jagiellońskiej, Chełm, 2002., s.37.

[76] Boniecki,op.cit., s.288.

[77] M. Stankowa, op. cit., s.24.

[78] Por.: W. Jaroszyński, Siedem wieków Grabowca, Lublin, 1991, s.30,31.

[79] K.Górski, Starostowie malborscy 1457-1510, Toruń, 1960.

[80] Por. M.Stankowa, op. cit. s. 25.

[81] Tamże, s.12.

[82] Ibid.

[83] O Jasieńskich w Uchaniach prypomina M.Baliński ,T. Lipiński, Starożytna Polska... t. II, s.772-773.

[84] Do lokacji Uchań jednak nie doszło. Zob.: R. Szczygieł, Lokacje miast w Polsce w XVI wieku, Lublin 1989, s.17.

[85] K.Górski, Paweł Jasieński, P.S.B., t. XI, s.32. 

[86] Por. Boniecki, op.cit. s.288.

[87] A.Boniecki, op.cit. s.288.

[88] Urzędnicy... s.108.

[89] Patrz: R.Szczygieł, Lokacje miast ... s.17.

[90] A.Gruszka, Starostowie chełmscy w epoce jagiellońskiej, Chełm 2002.

[91] Uchansciana, t. V,  W:A. Boniecki, op. cit. s.288.

[92] J. Szamański, op. cit., s. 220.

[93] M. Stankowa, op. cit. s.13.

[94] Urzędnicy ..., s.108.

[95] H. Stamirski, Powiat grabowiecki w r.1472, Hrubieszów 1968, s.11.

[96] Boniecki, op. cit. s.146.

[97] W.Jaroszyński, op. cit. s. 31.

[98] H.Stamirski, op. cit. s.11.

[99] Tamże, s.11,12.

[100] H.Stamirski, op. cit. s.12.

[101] Zabezpieczenie posagu żony – oprawa.

[102] H. Stamirski, op.cit. , s. 11,12.

[103] H. Stamirski, Powiat grabowiecki w r. 1472, Hrubieszów 1968, s.8.

[104] M.Stankowa, op. cit. s.13.

[105] Album Studiosorum Universitatis Cracoviensis, Kraków 1892, t. II cz.2, s. 311.

[106] Urzędnicy ... s. 109.

[107] Ibid.

[108] Album Studiosorum... , s.311.

[109] H.Stamirski, op. cit. s.12.

[110] Dzisiejszą Topornicą.

[111] Przywilej lokacyjny Zamościa z 1580 r. Opr. R. Szczygieł, Lublin 1980.

[112] M. Horn, Kryzys gospodarczy powiatowego miasteczka Grabowca ... Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, Historia VI, 1967. s.163

[113] M. Kaczmara, Dzieje parafii Grabowiec, Lublin 1968, s. 7.

[114] Patrz: H.Stamirski, op. cit., s.12.

[115] Ibid.

[116] Tamże, s. 12, 13

[117] B. Paprocki, Herby rycerstwa polskiego, Kraków 1858, s. 593.

[118] Urzędnicy ... s.109; M. Stankowa op. cit. s.13.

[119] Ibid.

[120] A.G.Grab., t.75, s.1075-1076, Cyt. Za: M. Horn, op. cit. S.163-164.

[121] A.G.Hor., t.45, s.641. Cyt. Za: M.Horn, op. cit. s.163-164.

[122] A.Gruszka, op.cit., s. 7.

[123] Por. W. Jaroszyński, op. cit., s. 30, 31.

[124] S.Kutrzeba, Historia ..., s.269-270.

[125] Zdjęcia zamieszczone w pracy pochodzą ze zbiorów prywatnych  Wacława Jaroszyńskiego..

[126] F. M. Sobieszczański. Grabowiec [w:] Encyklopedia Powszechna Orgelbranda. T. 10, Warszawa 1862. Cyt. za: W. Jaroszyński, „Zamek i Trzy Krzyże na Górze Zamkowej”, maszynopis..



Powrót